Dijital itibar, PR ve siber güvenlik sözlüğü
Dijital itibar, içerik kaldırma, PR, yapay zekâ ve siber güvenlik terimleri; her biri kendi sayfasında, örnek ve dikkat edilecek noktalarla.
5
A
- Açık rızaAçık rıza, belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan onaydır; geri alınabilir.
- Adil kullanım (fair use)Adil kullanım (fair use), ABD hukukunda telifli bir eserin eleştiri, haber, eğitim ya da parodi gibi amaçlarla izinsiz ama meşru biçimde kullanılmasına izin veren istisnadır.
- Advertorial (sponsorlu içerik)Advertorial, bir yayında haber ya da makale biçiminde yayımlanan ücretli tanıtım içeriğidir; okura açıkça reklam olduğu belirtilmelidir.
- Alan adıAlan adı, bir sitenin internetteki adresidir; markanın dijital kimliğinin temelidir ve taklitlere karşı korunmalıdır.
- AmbargoAmbargo, gazetecilere önceden verilen bir bilginin belirli bir tarih ve saatten önce yayımlanmaması konusunda yapılan anlaşmadır.
- Anahtar kelimeAnahtar kelime, kullanıcıların arama motoruna yazdığı ifadedir; içeriklerin hangi soruya cevap vereceğini belirler.
- AnonimleştirmeAnonimleştirme, bir içerikte geçen kişinin kimliğinin belirlenemeyecek hâle getirilmesidir; haberlerde adın baş harflere çevrilmesi ve fotoğrafın çıkarılması en yaygın biçimidir.
- Arama sonucundan çıkarma (delisting)Arama sonucundan çıkarma (delisting), bir sayfanın yerinde kalmasına rağmen arama motorunun onu belirli aramalarda göstermemesidir.
B
- BacklinkBacklink, başka bir siteden sizin sitenize verilen bağlantıdır; arama motorları bunu bir güven ve otorite sinyali olarak değerlendirir.
- Barındırma firması (hosting)Barındırma firması, bir sitenin dosyalarını sunucularında tutan şirkettir; site sahibi cevap vermediğinde kaldırma başvurusu ona yapılır.
- Basın bülteniBasın bülteni, bir kurumun haber değeri taşıyan gelişmesini gazetecilere resmi ve eksiksiz biçimde duyuran metindir; başlık, 5N1K, alıntı ve iletişim bilgisi içerir.
- Bekleme açıklaması (holding statement)Bekleme açıklaması, bir kriz anında ayrıntılar netleşmeden yapılan ve olaydan haberdar olunduğunu, konuyla ilgilenildiğini ve ne zaman bilgi verileceğini söyleyen kısa açıklamadır.
- Bot ağı (troll ağı)Bot ağı, bir mesajı yaymak ya da bir hedefi yıpratmak için koordineli çalışan sahte veya otomatik hesaplar topluluğudur.
C
- Canonical etiketiCanonical etiketi, aynı ya da çok benzer içeriğin birden fazla adresi olduğunda arama motorlarına hangisinin asıl sayfa olduğunu söyler.
- CEO dolandırıcılığı (iş e-postası ele geçirme)CEO dolandırıcılığı, yöneticiyi ya da tedarikçiyi taklit eden e-posta veya aramalarla şirkete sahte ödeme yaptırma yöntemidir.
- Cevap ve düzeltme hakkıCevap ve düzeltme hakkı, hakkında gerçeğe aykırı ya da kişilik haklarını zedeleyen yayın yapılan kişinin, aynı mecrada kendi açıklamasının yayımlanmasını isteme hakkıdır.
- Content IDContent ID, YouTube'un yüklenen videoları hak sahiplerinin referans dosyalarıyla otomatik eşleştiren telif sistemidir.
- Core Web VitalsCore Web Vitals, Google'ın bir sayfanın ne kadar hızlı yüklendiğini (LCP), ne kadar hızlı tepki verdiğini (INP) ve ne kadar kararlı göründüğünü (CLS) ölçen metrikleridir.
Ç
- Çerez (cookie)Çerez, bir sitenin tarayıcınızda sakladığı küçük veri dosyasıdır; oturumu açık tutar, ziyareti ölçer ya da reklam için sizi tanır.
- Çıkar çatışması (Wikipedia)Wikipedia'da çıkar çatışması, bir kişinin kendisi, işvereni ya da müşterisi hakkındaki maddeyi düzenlemesi durumudur; bu ilişki açıkça beyan edilmelidir.
D
- Dark web izlemeDark web izleme, şirkete ya da yöneticilere ait sızdırılmış şifre, veri ve belgelerin yasa dışı forum ve pazarlarda takip edilmesidir.
- DDoS saldırısıDDoS saldırısı, binlerce cihazdan gönderilen trafikle bir siteyi ya da hizmeti erişilemez hâle getirme saldırısıdır.
- DeepfakeDeepfake, yapay zekâyla bir kişinin yüzünü, sesini ya da hareketlerini gerçekte olmayan bir içerikte kullanan sentetik video, görüntü veya sestir.
- DezenformasyonDezenformasyon, bilerek ve zarar verme amacıyla yayılan yanlış bilgidir; bilmeden paylaşılan yanlış bilgiden (misinformation) bu yönüyle ayrılır.
- Dijital delilDijital delil, internet içeriklerinin ekran görüntüsü, bağlantı, arşiv kaydı ve dosyalarla belgelenerek hukuki süreçte kanıt olarak kullanılmasıdır.
- Dijital Hizmetler Yasası (DSA)Dijital Hizmetler Yasası (DSA), AB'de faaliyet gösteren çevrim içi platformlara hukuka aykırı içerik bildirimi, gerekçe gösterme ve itiraz yükümlülükleri getiren AB tüzüğüdür.
- DMARC, SPF ve DKIMDMARC, SPF ve DKIM, alan adınız adına başkalarının sahte e-posta göndermesini zorlaştıran ve teslim edilebilirliği artıran DNS kayıtlarıdır.
- DMCADMCA, ABD'nin Dijital Milenyum Telif Hakkı Yasası'dır; telif hakkını ihlal eden içeriğin platform ya da barındırma firmasına bildirimle kaldırılmasını sağlar.
- DoxxingDoxxing, bir kişinin ev adresi, telefonu, işyeri gibi kişisel bilgilerinin onu hedef göstermek amacıyla internette yayılmasıdır.
- Duyarlılık analiziDuyarlılık analizi, bir marka hakkındaki haber, yorum ve paylaşımların olumlu, olumsuz ya da nötr olarak sınıflandırılmasıdır; itibarın zaman içindeki değişimini ölçer.
E
- E-E-A-TE-E-A-T; deneyim (experience), uzmanlık (expertise), otorite (authoritativeness) ve güvenilirlik (trustworthiness) sözcüklerinin kısaltmasıdır; Google'ın içerik kalitesi yönergelerindeki temel ölçütlerdir.
- Erişim engeliErişim engeli, bir internet içeriğine Türkiye'den erişimin mahkeme ya da idari bir kararla engellenmesidir; içerik silinmez, yalnızca Türkiye'den ulaşılamaz hâle gelir.
F
G
- GDPRGDPR, Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü'dür; kişisel verilerin işlenmesini düzenler ve 17. maddesinde silme hakkını (unutulma hakkı) tanır.
- Geçiş anahtarı (passkey)Geçiş anahtarı (passkey), şifre yerine cihazınızdaki parmak izi, yüz tanıma ya da PIN ile çalışan ve oltalama sayfalarında işe yaramayan giriş yöntemidir.
- GEO (üretken motor optimizasyonu)GEO (üretken motor optimizasyonu), ChatGPT, Gemini, Perplexity ve Google yapay zekâ özetlerinin bir markayı doğru anlatması ve kaynak olarak göstermesi için yapılan içerik, teknik ve otorite çalışmasıdır.
- Gizlilik sözleşmesi (NDA)Gizlilik sözleşmesi (NDA), tarafların birbirleriyle paylaştığı bilgileri gizli tutmayı taahhüt ettiği sözleşmedir.
- Google Bilgi PaneliGoogle Bilgi Paneli, Google'ın bir kişi, marka ya da kurumu varlık olarak tanıdığında arama sonuçlarının yanında gösterdiği bilgi kutusudur.
- Google otomatik tamamlamaGoogle otomatik tamamlama, arama kutusuna yazarken önceki aramalara dayanarak çıkan önerilerdir; adınızın yanında "dolandırıcı" gibi bir öneri itibarı ciddi etkiler.
- Google Search ConsoleGoogle Search Console, sitenizin Google aramadaki gösterim ve tıklamalarını, dizine eklenen sayfaları ve teknik sorunları gösteren ücretsiz araçtır.
- Google yapay zekâ özetleri (AI Overviews)Google yapay zekâ özetleri (AI Overviews), arama sonuçlarının üstünde birden çok kaynaktan derlenen yapay zekâ cevaplarıdır; markanız hakkında ilk okunan metin olabilir.
H
- HakaretHakaret, bir kişinin onur, şeref ve saygınlığını rencide eden somut bir olgu isnadı ya da sövmedir; internette yapıldığında aleni sayılır.
- Hesap ele geçirmeHesap ele geçirme, bir sosyal medya, e-posta ya da iş hesabının şifre, oturum çerezi veya telefon numarası üzerinden başkasının kontrolüne geçmesidir.
- HreflangHreflang, bir sayfanın farklı dil ve ülke sürümlerini arama motorlarına bildiren etikettir; her kullanıcıya doğru dildeki sayfanın gösterilmesini sağlar.
I
- IndexNowIndexNow, bir sitenin yeni, güncellenen ya da silinen sayfalarını katılımcı arama motorlarına anında bildirmesini sağlayan açık protokoldür.
- Influencer pazarlamasıInfluencer pazarlaması, markaların sosyal medya içerik üreticileriyle ücretli ya da ürün karşılığı tanıtım iş birlikleri yapmasıdır.
- IP adresiIP adresi, internete bağlanan cihazın ağdaki adresidir; Avrupa ve Türkiye'de çoğu durumda kişisel veri sayılır.
İ
- İçerik kaldırmaİçerik kaldırma, internetteki zararlı ya da hukuka aykırı bir içeriğin kaynağında sildirilmesi, anonimleştirilmesi ya da arama motorlarından çıkarılması işidir.
- İçerik kimlik bilgileri (C2PA)İçerik kimlik bilgileri (Content Credentials), C2PA standardına dayanan ve bir görsel ya da videonun kim tarafından, hangi araçla üretildiğini ve nasıl düzenlendiğini gösteren dijital kayıttır.
- İçerik pazarlamasıİçerik pazarlaması, doğrudan satış yerine faydalı rehber, araştırma ve videolarla güven ve talep oluşturma yaklaşımıdır.
- İfade özgürlüğüİfade özgürlüğü, düşünceleri ve haberleri yayma hakkıdır; içerik kaldırma taleplerinde kişilik haklarıyla dengelenmesi gereken temel haktır.
- İhtarnameİhtarname, karşı tarafa bir talebi ya da hukuki yolları resmen bildiren, genellikle noter aracılığıyla gönderilen yazıdır.
- İhtiyati tedbirİhtiyati tedbir, dava sonuçlanmadan önce telafisi güç zararları önlemek için mahkemenin verdiği geçici karardır; yayının durdurulması için istenebilir.
- İki adımlı doğrulamaİki adımlı doğrulama, şifreye ek olarak uygulama kodu, geçiş anahtarı ya da güvenlik anahtarı isteyen giriş yöntemidir; hesap ele geçirmeye karşı en etkili önlemdir.
- İnternet arşiviİnternet arşivi, web sayfalarının farklı tarihlerdeki kopyalarını saklayan hizmetlerdir; en bilineni Internet Archive'ın Wayback Machine'idir.
- İtibar yönetimiİtibar yönetimi, bir kişi ya da markanın Google'da, sosyal medyada ve yapay zekâ cevaplarında nasıl göründüğünü izleme, zararlı içeriği kaldırtma ve doğru bilgiyi görünür kılma işidir.
K
- Kamu yararı (habercilikte)Kamu yararı, bir haberin toplumu ilgilendiren ve bilinmesi gereken bir konuda olmasıdır; kaldırma taleplerinin kabulünde en belirleyici ölçüttür.
- Karalama kampanyasıKaralama kampanyası, bir kişi ya da markayı yıpratmak için çok sayıda hesap, site ve içerikle planlı biçimde yürütülen saldırıdır.
- Karşı bildirim (counter notice)Karşı bildirim, haksız ya da hatalı bir DMCA bildirimiyle kaldırılan içeriğin geri yüklenmesi için içerik sahibinin yaptığı resmi itirazdır.
- Kayda değerlikKayda değerlik, Wikipedia'da madde açılabilmesi için konunun bağımsız ve güvenilir kaynaklarda yeterli kapsamda ele alınmış olması şartıdır.
- Kazanılmış medya (earned media)Kazanılmış medya, ödeme yapmadan, hikâyenin haber değeri sayesinde elde edilen basın haberleri, röportajlar ve organik paylaşımlardır.
- Kimlik hırsızlığıKimlik hırsızlığı, kişisel bilgilerinizin sizin adınıza hesap, hat, kredi ya da sözleşme açmak için başkası tarafından kullanılmasıdır.
- Kişilik haklarıKişilik hakları, kişinin onur ve saygınlığı, adı, görüntüsü, sesi ve özel hayatı gibi kişiliğine bağlı değerleri koruyan haklardır.
- Kişisel veriKişisel veri, kimliği belirli ya da belirlenebilir bir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgidir: ad, fotoğraf, telefon, adres, IP adresi gibi.
- Kötüye kullanım (abuse) bildirimiKötüye kullanım (abuse) bildirimi, bir barındırma, alan adı ya da e-posta sağlayıcısına kendi altyapısındaki ihlali bildiren başvurudur.
- Kriz iletişimiKriz iletişimi, kurumun itibarını tehdit eden bir olay sırasında basın, müşteriler, çalışanlar ve kamuoyuyla hızlı, tutarlı ve dürüst iletişim kurma sürecidir.
- KVKKKVKK, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'dur; kişisel verilerin işlenmesini düzenler ve kişilere silme ile bilgi talep etme gibi haklar tanır.
L
- llms.txtllms.txt, bir sitenin kökünde duran ve yapay zekâ asistanlarına sitenin kime ait olduğunu, hangi sayfanın neyi anlattığını sade metinle özetleyen dosyadır.
- Lumen veritabanıLumen, internetteki içerik kaldırma taleplerini toplayan ve şeffaflık amacıyla yayımlayan bir araştırma veritabanıdır; Google birçok yasal talebin kopyasını buraya gönderir.
M
- Manevi tazminatManevi tazminat, kişilik hakkı ihlali nedeniyle duyulan acı ve üzüntünün karşılığı olarak mahkemeden istenen paradır.
- Marka izlemeMarka izleme, bir markanın adının haberlerde, sosyal medyada, şikâyet sitelerinde, arama sonuçlarında ve yapay zekâ cevaplarında düzenli olarak takip edilmesidir.
- Marka tesciliMarka tescili, marka adının ve logonun resmi bir kurumda kaydedilerek korunmasıdır; platformlarda taklit hesap, sahte ürün ve reklam şikâyetlerinin en güçlü dayanağıdır.
- Mavi tik (doğrulama rozeti)Mavi tik, bir sosyal medya hesabının gerçekten o kişi ya da markaya ait olduğunu gösteren doğrulama rozetidir; bugün çoğu platformda ücretli abonelikle de alınabilir.
- Medya eğitimiMedya eğitimi, yöneticilerin ve sözcülerin röportajlarda, canlı yayınlarda ve kriz anlarında mesajlarını doğru, kısa ve tutarlı aktarmaya hazırlanmasıdır.
- Meta veri (metadata)Meta veri, bir fotoğraf, video ya da belgenin içinde saklanan oluşturma tarihi, cihaz, yazar ve konum gibi bilgilerdir.
- Meta VerifiedMeta Verified, Instagram ve Facebook'ta kimliğini doğrulayan kişi ve işletmelere mavi tik, taklit hesap koruması ve doğrudan destek sunan ücretli aboneliktir.
N
- Negatif SEONegatif SEO, bir rakibin sitenizin sıralamasını düşürmek için spam bağlantılar, içerik kopyalama ya da sahte bildirimlerle yaptığı saldırılardır.
- NewswireNewswire, basın bültenlerini çok sayıda yayına, haber ajansına ve finans terminaline aynı anda ileten ücretli dağıtım servisidir.
- NoindexNoindex, bir web sayfasına eklenen ve arama motorlarına "bu sayfayı sonuçlarda gösterme" diyen etikettir.
- Noter tespiti ve zaman damgalı tespitNoter tespiti, internetteki bir içeriğin belirli bir tarihte yayında olduğunun noter ya da zaman damgalı dijital tespit hizmetiyle resmî olarak belgelenmesidir.
O
Ö
P
R
- Reklam işareti (#reklam, #işbirliği)Reklam işareti, sosyal medyadaki ücretli ya da ürün karşılığı paylaşımların #reklam, #işbirliği gibi ifadelerle açıkça belirtilmesidir; Türkiye'de Ticaret Bakanlığı kılavuzuyla zorunludur.
- Rızasız mahrem görüntüRızasız mahrem görüntü, bir kişinin izni olmadan paylaşılan özel görüntüleri ve yapay zekâyla üretilmiş sahte müstehcen görüntüleri kapsar; çoğu ülkede suçtur.
- robots.txtrobots.txt, sitenin kökünde duran ve tarayıcılara hangi sayfaları taramalarına izin verildiğini söyleyen düz metin dosyasıdır.
S
- Sahte takipçi ve bot hesaplarSahte takipçiler, satın alınmış ya da otomatik çalışan bot hesaplardır; etkileşimi düşürür, platform yaptırımına ve itibar kaybına yol açar.
- Sahte yorumSahte yorum, gerçek bir müşteri deneyimine dayanmayan; satın alınmış, rakip tarafından yazılmış ya da toplu hesaplarla üretilmiş değerlendirmedir.
- SEOSEO (arama motoru optimizasyonu), bir sitenin Google ve Bing'de ilgili aramalarda üst sıralarda çıkması için yapılan teknik, içerik ve bağlantı çalışmasıdır.
- SERP (arama sonuç sayfası)SERP, bir arama yapıldığında çıkan sonuç sayfasıdır; organik sonuçlar, reklamlar, yapay zekâ özetleri, haberler, görseller ve Bilgi Paneli bu sayfada yer alır.
- Ses klonlamaSes klonlama, yapay zekâyla kısa bir ses kaydından bir kişinin sesinin taklit edilmesidir; sahte telefon ve sesli mesaj dolandırıcılığında kullanılır.
- SIM swapSIM swap, dolandırıcının telefon numaranızı operatör üzerinden kendi SIM kartına taşıyarak SMS ile gelen doğrulama kodlarını ele geçirmesidir.
- Sızma testiSızma testi, bir sistemin güvenlik açıklarını izin alınmış, kapsamı belirli ve kontrollü bir saldırı simülasyonuyla bulma çalışmasıdır.
- Siber zorbalıkSiber zorbalık, bir kişiye sosyal medya, mesajlaşma ya da oyun platformları üzerinden sistemli olarak taciz, aşağılama ve tehdit uygulanmasıdır.
- Site haritası (sitemap)Site haritası (sitemap), bir sitenin dizine eklenmesi istenen sayfalarını arama motorlarına listeleyen XML dosyasıdır.
- Sosyal dinlemeSosyal dinleme, markanızla, sektörünüzle ve rakiplerinizle ilgili sosyal medya konuşmalarının araçlarla izlenmesi ve analiz edilmesidir.
- Sosyal mühendislikSosyal mühendislik, teknik açıklar yerine insanların güvenini, aceleciliğini ya da korkusunu kullanarak şifre, para ya da erişim elde etme yöntemidir.
- Streisand etkisiStreisand etkisi, bir bilgiyi gizleme ya da kaldırtma girişiminin, o bilgiye beklenenden çok daha fazla dikkat çekmesidir.
Ş
T
- Taklit hesapTaklit hesap, bir kişi ya da markanın adını, fotoğrafını veya logosunu izinsiz kullanarak onu taklit eden sosyal medya hesabıdır.
- Telif hakkıTelif hakkı, fotoğraf, metin, video, müzik ve yazılım gibi özgün eserlerin sahibine eserin kullanımı üzerinde tanınan haklardır.
- Telif uyarısı (copyright strike)Telif uyarısı, geçerli bir telif kaldırma bildiriminden sonra platformun kanala verdiği ihtardır; YouTube'da üç uyarı kanalın kapatılmasına yol açar.
- Ters görsel aramaTers görsel arama, bir görseli yükleyerek internetteki benzer kopyalarını ve ilk kaynağını bulma yöntemidir.
- Teyit (fact-checking)Teyit (fact-checking), kamuoyunda dolaşan iddiaların bağımsız kuruluşlarca kaynaklarıyla kontrol edilip sonucun yayımlanmasıdır.
- Ticari sırTicari sır, müşteri listeleri, fiyatlar, formüller ve kaynak kodu gibi şirkete rekabet avantajı sağlayan ve gizli tutulan bilgilerdir.
- Topluluk yönetimiTopluluk yönetimi, markanın sosyal medya, forum ve uygulama içi topluluklarda takipçileriyle düzenli iletişim kurması ve yorumları yönetmesidir.
- Typosquatting (alan adı taklidi)Typosquatting, bir markanın alan adına çok benzeyen (harf hatası, farklı uzantı, ek kelime) alan adlarının oltalama ya da dolandırıcılık için kaydedilmesidir.
U
Ü
V
- Varlık (entity)Varlık (entity), arama motorlarının ve yapay zekânın tekil ve tanımlanabilir bir şey olarak tanıdığı kişi, kurum, yer ya da kavramdır.
- Veri sızıntısıVeri sızıntısı, kişisel ya da kurumsal verilerin yetkisiz kişilerin eline geçmesidir; hem hukuki bildirim yükümlülüğü hem de itibar krizi doğurur.
- Veri sorumlusuVeri sorumlusu, kişisel verilerin neden ve nasıl işleneceğini belirleyen kişi ya da kurumdur; KVKK ve GDPR taleplerinin muhatabıdır.
- VPNVPN, internet trafiğinizi şifreleyip başka bir sunucu üzerinden geçiren hizmettir; bağlantıyı gizler ama kimliğinizi tek başına gizlemez.
W
Y
- Yapay zekâ eğitim verisiYapay zekâ eğitim verisi, dil ve görsel modellerinin öğrenmek için kullandığı metin, görsel ve seslerdir; büyük bölümü internetten toplanır.
- Yapay zekâ halüsinasyonuYapay zekâ halüsinasyonu, ChatGPT gibi dil modellerinin gerçekte olmayan bilgileri kendinden emin bir dille üretmesidir; kişi ve markalar hakkında yanlış iddialara yol açabilir.
- Yapılandırılmış veriYapılandırılmış veri, sayfadaki kurum, hizmet, makale ve soru-cevap gibi bilgileri arama motorlarının ve yapay zekânın anlayacağı standart biçimde (schema.org) işaretleyen koddur.
Z
- Zafiyet taramasıZafiyet taraması, sunucu, site ve uygulamalardaki bilinen güvenlik açıklarını otomatik araçlarla listeleyen düzenli kontroldür.
- Zengin sonuçlar (rich results)Zengin sonuçlar, yapılandırılmış veri sayesinde arama sonuçlarında yıldız puanı, soru-cevap, yol haritası ya da görsel gibi ek bilgilerle gösterilen sonuçlardır.